کشف شاعرانه چیست؟

گاهی در نقد شعر، با این عبارت مواجه می‌شویم که فلان شعر، کشف شاعرانه ندارد. برخی از شاعران کم‌تجربه و مخاطبان عام شعر گمان می‌کنند که این اصطلاح برای سنگ‌اندازی در راه شاعران دیگر است. آنان گاهی برای منتقد توضیح می‌دهند که: «من در این شعر، منظورم این بوده که مثلاً ارزش عشق و وفاداری را نشان بدهم و از بی‌وفایی‌ها انتقاد کنم. آیا همین‌ها ارزش ندارد؟» گاهی برخی تقدّس موضوعی شعر را برای پوشاندن ضعف‌های شعر وسیله قرار می‌دهند و مثلاً می‌گویند: «این شعر دربارۀ حماسۀ کربلاست. آیا به نظر شما حماسۀ کربلا مهم‌تر است یا کشف شاعرانه؟» این مانند آن است که کسی با خطی نازیبا آیات قرآن کریم را بنویسد و در مقابل انتقادات بگوید که: «آیات قرآن مهم‌تر است یا خوشنویسی؟» باری، کشف در شعر ممکن است در هر یک از عناصر آن اتفاق بیفتد؛ در زبان شعر یا در مضمون یا در محتوا و یا حتی در قالب و قافیه و صورت کلمات. برای آشنایی با انواع کشف در شعر، نمونه‌هایی را بررسی می‌کنیم:
۱
«غم دل با تو گویم، غار!
بگو؛ آیا مرا دیگر امید رستگاری نیست؟
صدا نالنده پاسخ داد: آری نیست.»
در این شعر، انعکاس صدای گوینده در غار و بازگشت چند هجای پایانی در پیوند با معنای مورد نظر شاعر، جرقۀ کشف را آفریده است.
۲
«دیشب، باران، قرار با پنجره داشت
روبوسی آبدار با پنجره داشت
یکریز به گوش پنجره پچ‌پچ کرد
چک چک چک چک... چکار با پنجره داشت؟»
در این شعر، پیوستگی میان صدای چکّه‌های باران با کلمه‌ای پرسشی (چکار [چه‌کار])، کشف شاعرانه‌ای بدیع را آفریده است.
۳
«همچو عکس آب، تشویش از بنای ما نرفت
مرتعش بوده‌ست گویی پنجۀ معمار ما»
در این بیت، تخیّل ظریف شاعر، با کمک‌ گرفتن از دو رویداد طبیعی (لرزیدن تصویر در آب ـ لرزیدن دست انسان بر اثر اضطراب و بیماری) یک حالت روحی و درونی را مجسّم کرده است.
۴
«تا آمدم که با تو خداحافظی کنم
بغضم امان نداد و خدا... در گلو شکست»
این بیت پایانی از غزلی است با این مطلع:
«آواز عاشقانۀ ما در گلو شکست
حق با سکوت بود؛ صدا در گلو شکست»
در این بیت، ردیف دشوار غزل (در گلو شکست) در بیان یک اتفاق عاطفی و ناتمام‌ماندن سخن به هنگام وداع و بغض، جان تازه‌ای گرفته است و چون در پایان غزل است، در گسترش معنای شعر، به‌ویژه سخن آغازین غزل، بسیار مؤثر است. دربارۀ کشف در شعر، بسیار می‌توان نوشت. اما برای آشنایان با دنیای شعر، همین اشارات کوتاه کافی است.

پدیدآورنده
منبع