تداعی و تبادر در شعر

هر کلمه‌ای در اطراف خود با مفاهیم گوناگون ارتباط دارد، همچنان که هر پدیده‌ای در طبیعت با بسیاری از چیزهای دیگر مرتبط است. مثلاً وقتی صدای خروس را می‌شنویم، به یاد صبح و بیداری می‌افتیم. یا وقتی چمدانی را می‌بینیم، به یاد سفر می‌افتیم. این ارتباط مفاهیم که موجب حرکت خیال انسان است، «تداعی» نام دارد...
گاهی تبادر در تجربه‌های عینی اتفاق می‌افتد، مثلاً وقتی تنگ ماهی قرمز را می‌بینیم، حال و هوای عید و سفرۀ هفت‌سین در ذهنمان متبادر می‌شود. این حالت آشنا برای همگان، در شعر بسیار کاربرد دارد و شعرهای دل‌انگیزی بر اساس همین تبادر تجربی و آمیختگی میان حواس بیرونی و دریافت‌های ذهنی، شکل گرفته‌اند:
«من اناری را
می‌کنم دانه، به دل می‌گویم
خوب این مردم
دانه‌های دلشان پیدا بود
می‌پرد در چشمم آب انار
اشک می‌ریزم
مادرم می‌خندد
رعنا هم»
تبادر بر اساس شباهت‌ها شکل می‌گیرد. مانند شباهت دانه‌های انار با دل مردم در پوشیدگی و پنهان‌ماندن. ممکن است که بگوییم این همان تشبیه و وجه شبه است که البته سخن درستی است اما باید به این نکته توجه کنیم که در اینجا تشبیه انجام نشده و فقط یک تصویر و تجربه، یک تصویر یا مفهوم دیگر را به ذهن متبادر کرده است:
«دشمنان من کجا هستند؟
فکر می‌کردم
در حضور شمعدانی‌ها شقاوت آب خواهد شد»
ببینید در این شعر، چگونه «شمعدانی» که نام گلی است، شمع را به ذهن متبادر می‌کند و آن‌گاه شمع، آب شدن را به یاد می‌آورد و آب، سنگ را و شقاوت، سنگدلی را متبادر می‌کند. گاهی تبادر بر اثر شباهت کلمات، صورت می‌گیرد:
«به ره تو بس که نالم، ز غم تو بس که مویم
شده‌ام ز ناله نالی، شده‌ام ز مویه مویی
همه خوشدل آن که مطرب بزند به تار چنگی
من از آن خوشم که چنگی بزنم به تار مویی»
در این دو بیت، نقش شباهت الفاظ در تبادر، کاملاً نمایان است. یعنی کلماتی که از نظر ظاهری شبیه هم هستند، در ذهن شاعر و خواننده، یکدیگر را به همراه مفاهیم و تصاویر متبادر می‌کنند. برخی از تبادرهای لفظی، ملایم‌تر و پنهان‌ترند:
«هر شب که چشم پنجره‌ها بسته می‌شود
یادی که می‌وزد به دلم بی‌صدا تویی»
در این بیت، «یادی که می‌وزد» برای خوانندۀ شعر، «بادی که می‌وزد» را متبادر می‌کند. توجه به این قابلیت زبان می‌تواند راهگشای شاعر در انتخاب کلمات باشد. مثلاً اگر جملۀ «شاید باور نمی‌کنی» را به این شکل بنویسیم: «انگار باور نمی‌کنی»، کلمۀ «انگار» می‌تواند «انکار» را به ذهن متبادر کند که در القای حسی معنا در ضمیر ناخودآگاه مخاطب، مؤثر خواهد بود.

پدیدآورنده
منبع