رباعی باید ضربه بزند!

چند سالی است که قالب رباعی با اقبال شاعران مواجه شده، به گونه‌ای که برخی شاعران مجموعه‌های مستقل رباعی منتشر می‌کنند و این برای دلدادگان به قالب‌های موزون شعر فارسی خوشایند است. امّا این گرمی بازار رباعی موجب شده است که انبوهی از رباعی‌های ساختگی و کم‌ارزش نیز برای بازارگرمی به میدان بیایند. همراه با این عرصۀ انبوه کالای مرغوب، نظریه‌ها و نقدهای سطحی و شتاب‌زده نیز تولید می‌شوند تا کاستی‌های رباعی‌های ساختگی را نه تنها توجیه کنند، بلکه به عنوان نقاط قوت و هنروری شاعرانه به کرسی بنشانند. در این نوشته مروری خواهیم داشت بر این تصورات نادرست و سطحی از ویژگی‌ها و کارآمدی‌های قالب دل‌انگیز و دیرسال رباعی.
۱. می‌فرمایند که رباعی باید در مصراع پایانی، ضربه‌ای غافلگیرکننده داشته باشد و تصور می‌کنند که این ضربۀ غافلگیر کننده می‌تواند جایگزین تمام عناصر شعری باشد. غافل از اینکه غافلگیری در رباعی لزوماً به معنای ایجاد حیرت یا خندۀ گذرا نیست و بسیاری از رباعی‌های برجستۀ بزرگان شعر فارسی بدون غافلگیری در مصراع پایانی، تأثیرگذاری عمیقی بر مخاطبان دارند.
۲. بر اساس همان تصوّر نادرست از غافلگیری در مصراع پایانی، رباعی‌هایی می‌سازند که فقط یک مصراع سالم دارد و آن مصراع چهارم است. سه مصراع دیگر با دشواری‌ تمام و به واسطۀ قافیه‌های مصنوعی و تحمیلی فقط برای پُر کردن قالب ساخته می‌شوند.
۳. همان مصراع سالم پایانی نیز اغلب حرفی برای گفتن ندارد، بلکه فقط یکی از مضمون‌های مخاطب‌پسند را با وزن رباعی منطبق ساخته است؛ حرف‌هایی دربارۀ دوستی‌های خیابانی، بحث‌های سیاسی روز، شوخی‌ها و لطیفه‌های رایج و التماس و ناز و قهر و تهدید در برابر علیامخدّره‌ای به نام «تو» که معشوق مشترک تمام شعرهای ساختگی است.
۴. این‌ گونه مضامین، البته با اقبال مخاطبان مواجه می‌شود و ممکن است رباعی‌هایی از این دست، ورد زبان‌ها شود، پیامک شود، در وبلاگ‌ها منتشر شود و حتی برندۀ جایزه شود اما شعر نخواهد شد.
۵. برای علاقه‌مندان به انبوه‌سازی رباعی مخاطب‌پسند و ساختگی، چند مصراع چهارم پیشنهاد می‌کنم. سه مصراع دیگر را خودتان بسازید و از اقبال عام به ساخته‌هایتان لذت ببرید: «فردا سرِ این کوچه بیا منتظرم»، «این ترم به خاطر تو من افتادم»، «آن روز که در بوفه فلافل خوردیم»، «افسوس که روزنامه‌ها می‌ترسند»، «زندانی انفرادی چشم تو بود»، «یک هفته گذشت و تو پیامک نزدی» و...
۶. برای ساختن این شش مصراع، تنها شش دقیقه وقت لازم است و برای پُر کردن بقیۀ قالب نیز اگر چند دقیقه وقت صرف کنید، می‌بینید که هر روز می‌توانید ده‌ها و صدها رباعی بسازید و هر ماه یک مجموعه منتشر کنید.
۷. البته هرکس به هر شیوه‌ای که دوست دارد می‌تواند بنویسد و بسراید و منتشر کند اما دریغ که در این بازار آشفته، حاصل ذوق و خلّاقیت شاعرانی که به قالب رباعی جانی تازه بخشیده‌اند، در میان این همه رباعی سطحی و جعلی، چنان که شایسته است، دیده نمی‌شود.
«جای آن است که خون موج زند در دل لعل
زین تغابن که خزف می‌شکند بازارش»

پدیدآورنده
منبع