شعر هیأت شعر عاشورایی نثر ادبی اشعار مذهبی

موضوع، مضمون و محتوای شعر

در مباحث ادبی، این کلمات را با کمی سهل‌گیری به‌جای هم به کار می‌برند. اما اگر بخواهیم معیاری برای بازشناختن موضوع شعر از مضمون آن و نیز تفاوت میان مضمون و محتوا داشته باشیم، می‌توانیم با تأمل در چند شعر و مقایسۀ عناصر سازندۀ آن‌ها به چند نکته اشاره کنیم. این بیت‌ها و سطرها را از شاعران بزرگ دیروز و امروز برگزیده‌ام:
۱. «یک ره به لب دجله، منزل به مداین کن
وز دیده دوم دجله بر خاک مداین ران»
۲. «بگذاشتند ما را در دیده آب حسرت
گریان چو در قیامت چشم گناه‌کاران»
۳. «دیشب به سیل اشک، ره خواب می‌زدم
نقشی به یاد روی تو بر آب می‌زدم»
۴. «به دنبال محمل، چنان زار گریم
که از گریه‌ام ناقه در گِل نشیند»
۵. «تمام روز در آیینه گریه می‌کردم»
۶. «مرغان پرگشودۀ توفان که روز مرگ
دریا و موج و صخره بر ایشان گریستند»
۷. «مادرم روی سرم قرآن گرفت
آیه‌ها در پیش چشمم جان گرفت
ابرها از چار سو گرد آمدند
رفتم و پشت سرم باران گرفت»
۸. «جز در صفای اشک دلم وا نمی‌شود
باران به دامن است هوای گرفته را»
۹. «قاصدک!
ابرهای همۀ عالم در دلم شب و روز می‌گریند»
۱۰. «می‌روی و گریه می‌آید مرا
اندکی بنشین که باران بگذرد»
موضوع این شعرها «گریه» است. یعنی تمام این شعرها از گریه حرف می‌زنند. اما چنان که می‌بینیم، هریک از آن‌ها با شیوه‌ای خاص و ضمن تعابیر و تصاویری متفاوت از گریه سخن می‌گویند. این تعابیر و تصاویر که ضمن آن‌ها سخن شاعر و تجربه‌های او از جهان بیان می‌شود، مضمون شعر است. رود دجله، ابرهای عالم، باران، چشم گناه‌کاران در روز قیامت، دریا و موج صخره و گریستن در آینه و سایر کلمات و تصویرهایی که در این شعرهاست، با شباهت‌ها و تفاوت‌هاشان سازندۀ مضمون شعرند؛ چنان که باران و ابر، برای بیان گریه مضمون مشترک چند تا از این شعرهاست. اگرچه با همین اشتراک مضمونی، هر شاعر کلمات و تعابیر خود را دارد. اما وقتی سخن از محتوای شعر است، منظور تحلیل‌گر ادبی، نگاه خاص شاعر به جهان و به‌ویژه منظر عاطفی و اندیشۀ او به موضوع شعر است. مثلاً در همین شعرها، «گریه» گاهی برای سوگواری در مرگ قهرمانان است، گاهی برای حسرت بر گذشتۀ شکوهمند، گاهی گریستن از درد جدایی و گاهی گریۀ ناامیدی و حسرت و از این قبیل. این تفاوت در نگاه شاعر به جهان و انسان، نشانگر تفاوت در محتوای اشعار است، چنان که اگر بخواهیم دربارۀ محتوای هر یک از این شعرها سخنی بگوییم، به همین تفاوت‌ها اشاره می‌کنیم.

پدیدآورنده
منبع